Krok 4: 1940-1950 - Czas bohaterów

Wszystkie N-y, sabotaże, dywersje, wywiady – to nic innego, jak środek wychowania człowieka. To po prostu technika harcerska owych czasów. Przecież nie mogliśmy podczas wojny uczyć kucharstwa i budowania mostków na strumykach. Myśmy braterstwa i służby uczyli się, wysadzając mosty i walcząc. Lecz gdy tak się rozumie służbę harcerską, śmiesznym jest patrzeć na harcerzy tego okresu jak na fachowców kredy piszącej na murze czy pistoletu, jak na fachowców konspiracji. To wszystko była nasza technika, tak jak techniką dziś winny być wszystkie służby odbudowy. Istotą był człowiek, o wychowanie którego chodziło.
S. Broniewski, Szare Szeregi. Notatka historyczna o pracy harcerstwa w czasie okupacji niemieckiej 27 października 1939 roku, kiedy jasne już było, że nie powstrzymamy niemieckiej nawałnicy, grono doświadczonych instruktorów podjęło decyzję: Związek Harcerstwa Polskiego przechodzi do konspiracji. Tak rozpoczął się niezwykły czas w historii naszej organizacji i w życiu wielu harcerek i harcerzy. Powstał program „Dziś, jutro, pojutrze”, który mówił, jak najważniejsze cele wychowawcze realizować w trudnych okupacyjnych warunkach, jak podjąć walkę z wrogiem, nie tracąc harcerskich ideałów. Harcerze walczyli z bronią w ręku, pełnili służby pomocnicze, harcerki zajmowały się pozbawionymi opieki dziećmi, były sanitariuszkami i łączniczkami. Dramatycznym sprawdzianem harcerskiej postawy było Powstanie Warszawskie, w którym obok harcerzy ze szturmowych batalionów walczyli najmłodsi harcerze – członkowie „Zawiszy”, listonosze Harcerskiej Poczty Powstańczej.
Zgodnie z rozkazem naczelnika Szare Szeregi kończyły swoją podziemną działalność z chwilą zakończenia okupacji niemieckiej. Wielu harcerzy z entuzjazmem podejmowało działalność w odradzającej się jawnej organizacji. Znów nastał czas budowania, wysiłku i sprawdzianu gotowości do służby. Jednak wiele harcerek i harcerzy Szarych Szeregów, a zarazem żołnierzy Armii Krajowej czekały represje w komunistycznym kraju. Niektórzy z nich podjęli walkę w ramach tzw. drugiej konspiracji.


Wojna to czas, kiedy wyraźnie zaznaczają się ludzkie postawy. Dramatyczne zdarzenia,  niebezpieczeństwo i walka najdobitniej pokazują bohaterów. Powinniśmy szanować wartości, o które walczyli i zasady, jakimi się kierowali. Warto jednak pamiętać o tym, że czas pokoju, budowy, tworzenia – też ma swoich bohaterów. Dzisiaj możemy okazać im szacunek, pamiętając o nich i kontynuując ich dokonania.

Zadanie
Odszukajcie w swoim środowisku ślady harcerskich bohaterów, zarówno czasów walki, jak i tych, którzy zasłużyli się w czasach pokoju. Poznajcie bliżej ich życie i dzieło. Poszukajcie sposobów współczesnej kontynuacji tego, co oni robili.

Propozycje dla zuchów:
•    z okazji ważnego święta odwiedźcie miejsce pamięci, uporządkujcie je, zapalcie znicze i złóżcie kwiaty (dowiedzcie się wcześniej, z jakimi postaciami czy wydarzeniami związane jest to miejsce),
•    zdobądźcie z gromadą sprawność „zawiszaka”,
•    wybierzcie się na wycieczkę do muzeum lub izby pamięci.

Propozycje dla harcerzy:
•    uporządkujcie miejsca pamięci w okolicy (nie tylko związane z II wojną światową),
•    dzisiaj przekaz informacji jest dużo łatwiejszy niż w czasach wojennej konspiracji; niemal nieograniczone możliwości komunikowania się stwarza internet. Jednak i teraz skuteczne i bezpieczne komunikowanie się wymaga od nas przestrzegania pewnych zasad – poznajcie je, np. podczas spotkania ze specjalistą, który opowie o zagrożeniach związanych z korzystaniem z sieci,
•    tak jak kiedyś harcerze podziemnej organizacji, przygotujcie gazetkę lub opracujcie ulotki, które będą popularyzowały wiedzę o bohaterze waszej drużyny; zastanówcie się, jak w skuteczny sposób kolportować je, aby trafiły do określonej grupy odbiorców,
•    zorganizujcie dla kilku zastępów grę poświęconą bohaterom Szarych Szeregów, zakończcie ją projekcją filmu o Szarych Szeregach (może to np. być film fabularny „Akcja pod Arsenałem”),
•    w ramach małego sabotażu harcerze z Szarych Szeregów malowali na ścianach napisy motywujące Polaków do walki i wytrwałości; ponieważ dzisiaj zdarzają się napisy na murach zachęcające do pogardy i nietolerancji, przeprowadźcie akcję ich zamalowywania.

Propozycje dla harcerzy starszych:
•    w czasie wojny było jasne, kto jest wrogiem, dzisiaj niekiedy musimy przezwyciężać zło, które nie jest dla wszystkich takie oczywiste i wyraźne; przeciwstawcie się współczesnym przeciwnościom: nałogom i nietolerancji, zorganizujcie akcję promującą zdrowe i pozytywne zachowania,
•    współczesne poczty harcerskie wywodzą swój rodowód z tradycji harcerskich poczt polowych działających w czasie obu wojen światowych; dowiedzcie się, co teraz wchodzi w zakres tej specjalności w ZHP; podejmijcie zadanie (projekt) z tej dziedziny,
•    zrealizujcie według własnego scenariusza słuchowisko lub przedstawienie dotyczące wybranej postaci z dziejów harcerstwa,
•    jeśli drużyna nie ma bohatera (lub chciałaby go zmienić), przeprowadźcie prezentację interesujących postaci i zdecydujcie, czyje imię chcecie zdobywać,
•    jeśli drużyna ma już bohatera oraz nie zamierza go zmieniać – w atrakcyjny sposób przypomnijcie jego sylwetkę członkom drużyny i przedstawcie kolegom w szkole.

Propozycje dla wędrowników:
•    odnajdźcie zaniedbane, wymagające odrestaurowania miejsce (np. stary cmentarz bohaterów wojennych, zapomniany grób instruktora harcerskiego, zniszczona tablica pamięci) i przeprowadźcie działania związane z renowacją tego miejsca, zachęćcie do współpracy wolontariuszy spoza harcerstwa,
•    aby przybliżyć innym szaroszeregowych bohaterów, zgromadźcie filmy o konspiracyjnym harcerstwie, zaproponujcie projekcje w niekonwencjonalnych miejscach, np. na dużym ekranie na świeżym powietrzu, w centrum handlowym (pamiętajcie o zezwoleniach na publiczną projekcję filmu),
•    przygotujcie wędrówkę szlakiem poświęconym postaci lub postaciom z dziejów harcerstwa, znajdźcie podczas niej czas na refleksję nad ich życiem,
•    zorganizujcie konkurs graffiti, oczywiście w miejscu dozwolonym, poproście autorów, by upamiętnili np. harcerzy z Powstania Warszawskiego lub waszych lokalnych bohaterów, stwórzcie wielkie malowidła ścienne (murale),
•    zorganizujcie z okazji ważnego święta narodowego tematyczną grę miejską, dzięki której młodzi ludzie będą mogli w atrakcyjny sposób poznawać historię,
•    poszukajcie w swoim środowisku autorytetów, osób, które zmieniały świat, czyli rzeczywistość wokół siebie – podejmowały inicjatywę, służbę dla innych, porywały do działania. Zorganizujcie z nimi spotkanie, kominek.