files/program/100lecie/18.jpg

Rok 2010/2011 - Stulecie harcerstwa


W roku 2010 przypada setna rocznica przetłumaczenia przez Andrzeja Małkowskiego na język polski podręcznika Roberta Baden-Powella „Scouting for boys". Od tego czasu tysiące ludzi w całym kraju miało okazję żyć w duchu Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego. Idea skautowa pojawiła się wśród Polaków nieco przez przypadek. Ponoć Andrzej Małkowski miał przetłumaczyć „Scouting for boys”… za karę. Ale czy gdyby nie ta kara, skautingu w Polsce by nie było? Trudno to sobie wyobrazić. Dzisiaj widzimy, jak silną ideą jest wychowanie skautowe. Czy zatem możliwe jest, aby taka idea mogła nie przedostać się do naszego zakątka Europy?

Kiedy powstało harcerstwo? W tym czasie szczególnie często zadajemy sobie to pytanie - czy jest to moment zwołania pierwszej zbiórki, uszycia pierwszego munduru, a może chwila wydania pierwszego dokumentu?

Przypomnijmy sobie, co ma nam do powiedzenia legendarny przewodniczący ZHP hm. Stefan Mirowski: „Ale jest też głębsze spojrzenie na harcerstwo - na harcerski styl życia. Na styl ten składa się uznanie prymatu wartości duchowych nad materialnymi, postawa osobistego zaangażowania się w służbę drugiemu człowiekowi, spolegliwość - używając pięknego sformułowania profesora Tadeusza Kotarbińskiego. Braterskie wyciągnięcie ręki do drugiego człowieka, poczucie, że jego potrzeby są ważniejsze od moich. Na ten styl składa się konieczność ciągłego rozwoju, ciągłego doskonalenia się pod każdym względem: moralnym, intelektualnym, zawodowym, także fizycznym.”

Czy rozumiejąc harcerstwo w ten sposób potrzeba nam jeszcze cezury w postaci rozkazów i dokumentów normujących, kto jest, a kto nie jest harcerzem? Idea skautowa kiełkowała w polskim społeczeństwie w ciągu kilkunastu, nawet kilkudziesięciu miesięcy. W tym czasie wielu przekonało się do niej, wielu ją odrzuciło. Był to proces, nieustający, dynamiczny i wielobarwny, jak wielobarwne było życie społeczne w tamtym czasie. Harcerstwo nie powstało w jednym momencie - potrzebna była długa i złożona sekwencja przyczyn, które zaowocowały złożoną sekwencją skutków - ruchem wychowawczym, który od stu lat ewoluuje i zmienia się, ale wciąż przyciąga kolejne pokolenia młodych ludzi. Kamienie węgielne ruchu harcerskiego zostały położone w latach 1910-1911, dlatego w latach 2010-2011 obchodzimy stulecie harcerstwa.

phm. Paweł Chmielewski
Wydział Programowy GK ZHP



Początki skautingu na ziemiach polskich



Październik 1909 - Pierwsze wiadomości o skautingu

- pismo „Świat" nr 40, Warszawa, art. „Na drodze do stałej armii"

- pismo „Słowo Polskie" nr 536 i nr 537, Lwów 16 i 17.11.1909, art. „Bi - Pi" i „Bi - es"
 

W latach 1909 - 10 przy Komendzie Naczelnej Polskiego Związku Wojskowego (PZW) istniała Komisja Wychowania Fizycznego organizująca w szkołach średnich wśród legalnie działającej młodzieżówki organy PET Tajne Organy Ćwiczebne. W listopadzie 1909 roku komenda PZW zawarła porozumienie z pełnomocnikami Wydziału Związkowego Sokoła, umożliwiające tworzenie „Drużyn Młodzieży Sokolej". Ze strony Sokoła udział brali sekretarz Stanisław Biega i naczelnik Kazimierz Wyrzykowski, ze strony PZW Mieczysław Neugebaer, Henryk Bagiński i Bolesław Biskupski.

W czasie spotkania St. Biega poruszył sprawę wykorzystania w tych działaniach zasad skautingu  i wręczył  Neugebaerowi  egzemplarz  angielski  „Scouting for Boys". Neugebaer  zobowiązał  się  książkę  przetłumaczyć  i  postawić  wnioski Wydziałowi Związkowemu Sokoła co do dalszej organizacji „Drużyn Młodzieży Sokolej".

 
W listopadzie 1909 - władze Sokoła podejmują decyzję o udziale młodzieży sokolej i petowców w tajnych Oddziałach Ćwiczebnych (OC).


Listopad 1909 - Na kursie instruktorskim PZW dla organizatorów Oddziałów Ćwiczebnych Mieczysław Neugabaer referuje treść „Scouting for Boys" jako bardzo przydatnej dla organizacji zajęć  Oddziałów Ćwiczebnych. Małkowski otrzymuje polecenie przetłumaczenia książki.

Od września 1909  - powstają tajne Oddziały Ćwiczebne w szkołach średnich na terenie całego zaboru austryjackiego: Lwów 4 oddziały, Jarosław, Kołomyja, Przemyśl, Czortków, Sanok, Stanisławów, Stryj, Złoczew.
 

6 marca 1910 - Kurs instruktorski PZW. Komendant kursu M. Neugebaer kieruje sprawę niesubordynacji A. Małkowskiego do sądu. Wyrok sądu z dnia 15 marca 1910 roku brzmi: Sąd Wojskowy rozpatrzywszy przekroczenie żołnierza nr 14 popełnione dn. 6 marca 1910 co do 1) niesubordynacji, 2) lekceważenia obowiązków, 3) demoralizacji - wyrokiem z dnia 15 marca skazuje go na 24 godzinny areszt domowy, o którego terminie zdecyduje komendant szkoły żołnierskiej. Jako rehabilitację sąd nakazuje żołnierzowi nr 14 przetłumaczenie dzieła „Scouting for Boys" do 15 kwietnia b. r. i nadesłanie tegoż na ręce dziesiętnika nr 18.

Członkowie Sądu Wojskowego nr 9, nr 18 i nr 31 (Henryk Bagiński, Andrzej Sienkiewicz, Bolesław Biskupski).

 
Wrzesień 1910 - Komisja Wychowania Fizycznego Komendy Naczelnej PZW organizuje we Lwowie Kurs Kierowników OC - prowadzi go Komendant OC - Henryk Bagiński. Po kursie Zarzewiacy zażądali od Kazimierza Wyrzykowskiego naczelnika Sokoła przemianowania Drużyn Młodzieży Sokolej na drużyny skautowe. Odmowa spowodowała zrzeczenie się przez Bagińskiego i Neugebaera kierownictwa drużyn młodzieży szkolnej.

     

Wrzesień 1910 - W Oddziałach Ćwiczebnych rozpoczynających działalność w roku szkolnym 1910/11 powstają tajne zastępy skautowe. Ważnym impulsem w tym zakresie był Kurs Skautowy, który odbył się w czasie zjazdu Zarzewiaków we Lwowie we wrześniu 1910.

Tajne zastępy i drużyny skautowe powstają po przeorganizowaniu Oddziałów Ćwiczebnych m. in. W następujących miejscowościach: Brody, Bochnia, Buczacz, Czortków, Drohobycz, Jarosław (100 osób), Kraków (w strukturach jawnie działającej Organizacji Polskiej Młodzieży Szkół Średnich), Przemyśl (ponad 40 osób), Sambor (zastęp męski 50 osób i żeński 20 osób), Sokal, Stanisławów, Tarnów (ok. 30 osób), Złoczew (kilkadziesiąt osób), Zaleszczyki (56 osób).

Najszybciej rozwijały się tajne drużyny skautowe we Lwowie. Istniały w ok. 10 szkołach średnich i stanowiły zaplecze kadry instruktorskiej dla tworzonych w  1911 jawnych drużyn skautowych. Drużyna skautowa powstała w grudniu 1910 roku z przekształconego Oddziału Ćwiczebnego w II-giej realnej szkole prowadzona przez Stanisława Bagińskiego-22 maja 1911 roku  została  przemianowana  na I - wszą Lwowską Drużynę Skautową im Naczelnika Kościuszki. W zaborze rosyjskim pierwsze tajne  drużyny i  zastępy  skautowe  powstały  na przełomie 1910/11  roku  w  Warszawie,  Dąbrowie Górniczej, Radomiu, Częstochowie, Kaliszu, Piotrkowie, Łodzi i Włocławku.

 

28 lutego 1911 -  Przewodnictwo Związku Sokolego wyraziło zgodę na wprowadzenie do programu kursu dla instruktorów dyskusji „o nauce prowadzenia organizacji w typie skautingu angielskiego".


20 marca 1911 - W Sokole odbywa się 6 tygodniowy kurs dla instruktorów  skautowych. Komendantem kursu jest Jerzy Grodyński, pierwszy wykład wygłasza A. Małkowski. Przerobiono teoretycznie i praktycznie cały materiał zawarty w książce „Scouting jako system wychowania młodzieży".

 
8 kwietnia 1911 - Ukazują się w druku dwa pierwsze arkusze książki A. Małkowskiego p.t. „Scouting jako system wychowania młodzieży".

 
22 - 24 kwietnia 1911 - W Brzuchowicach pod Lwowem odbywa się pod kierownictwem M. Neugebaera i A. Małkowskiego kurs skautowy „w celu pogłębienia wiadomości praktycznych w prowadzeniu tajnego skautingu na prowincji".

 
21 maja 1911 - Władze Sokoła obawiając się utraty wpływu na młodzież powołują Naczelną Komendę Skautową.


22 maja 1911 - Pierwszy rozkaz organizacyjny Naczelnej Komendy Skautowej powołujący pierwsze trzy drużyny skautowe we Lwowie.

Konkluzja

  • Ruch skautowy na ziemiach polskich w zaborze austriackim i rosyjskim rozpoczął rozwijać się spontanicznie i żywiołowo w 1910 roku.
 
  • W 1911 r. rozpoczęto tworzenie nadbudowy organizacyjnej ruchu - powstała Naczelna Komenda Skautowa we Lwowie, której zaczęły się podporządkowywać drużyny skautowe zaboru austriackiego i częściowo rosyjskiego.
 
  • Jubileuszowy Zlot 25-lecia Harcerstwa odbył się w Spale w 1935 r. patronował mu Prezydent RP Ignacy Mościcki.
 
  • Związek Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju także  przyjmuje rok 1910 za początek ruchu harcerskiego na Ziemiach Polskich (tak sygnowana jest m. in. jego filmówka). Polaków od początku zaliczano do tych, którzy najwcześniej w Europie sięgnęli po skauting jako metodę wychowawczą. Zlot 100-lecia  ZHP pgK również planowany jest w 2010 r. 


Opracował hm. Andrzej Borodzik


Źródła:

  1. Henryk Bagiński - U podstaw organizacji Wojska Polskiego 1908-14, Powstanie     Ruchu Skautowego w Polsce 1909-10, wyd. 1935
  2. Olgierd Fiedkiewicz - Leksykon harcerstwa, wyd. 1980
  3. Henryk Sikorski - Szkic z dziejów harcerstwa polskiego 1911-39. Wyd. 1989